Zwalczanie przejawów patologii wśród młodzieży szkolnej poprzez programy profilaktyczne

Czesław Zając17 kwiecień 2003

 

       W ostatnich latach nasilają się negatywne procesy społeczne, będące wynikiem rozkładu więzi, upadku tradycyjnych autorytetów, zachwiania równowagi w funkcjonowaniu niektórych instytucji, braku przestrzegania dotychczasowych norm moralnych itp. W konsekwencji kształtuje się niekorzystne zjawisko nieprzystosowania społecznego dzieci   i młodzieży, którego objawami są:

1)      palenie tytoniu,

2)  picie alkoholi,

3)      używanie narkotyków,

4)      przebywanie w środowiskach zdemoralizowanych (np. niektóre grupy subkulturowe),

5)      systematyczne wagarowanie i ucieczki z domu rodzinnego - w konsekwencji pozostawanie poza nauką,

6)      inne zjawiska np. prostytucja nieletnich, przestępczość nieletnich, sekciarstwo, agresja   i przemoc (zjawisko kotów), zamachy samobójcze itd.

         W celu zwalczania i niwelowania patologii wśród młodzieży są realizowane programy psychoprofilaktyczne. Na przestrzeni ostatnich lat powstało w Polsce wiele programów profilaktycznych. Część z nich wzorowana jest na osiągnięciach „zachodniej” profilaktyki, pozostałe to programy rodzinne przygotowane i koordynowane m. in. przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Biuro ds. Zapobiegania Narkomani, Biuro ds. AIDS, Ministerstwo Zdrowia, a także programy „autorskie”.

       Od kilku lat w/w programy realizowane są w szkołach. Do najbardziej rozpowszechnionych programów profilaktycznych należą:

DRUGI  ELEMENTARZ  –  czyli  PROGRAM   SIEDMIU KROKÓW

 

        Program[1] zawiera zbiór scenariuszów do cyklu zajęć, z młodzieżą. Celem programu jest:

·        dostarczenie wiedzy o substancjach uzależniających oraz zagrożeniach związanych  z ich używaniem,

·        wskazanie możliwości unikania tych zagrożeń i sposobów radzenia sobie z nimi,

·        pokazanie perspektyw zdrowego życia i drogi do satysfakcji osobistych bez sięgania po substancje psychoaktywne.

Celem jest również wytrenowanie ważnych umiejętności m.in. konstruktywnych zachowań  w kontaktach z innymi ludźmi, mówienia NIE czyli umiejętności odmawiania. Składa się z 8-miu zajęć dla uczniów i 2 godzinnego spotkania warsztatowego dla rodziców pt. „Jak pomóc dziecku nie pić”. Oprócz podręcznika zawierającego scenariusze poszczególnych zajęć zawiera liczne materiały pomocnicze: komiksy, ankiety, ulotki, kasety audio i video.

       Z programem Drugi Elementarz czyli Program Siedmiu Kroków* powinni się zapoznać oraz w nim uczestniczyć nauczyciele i wychowawcy – jest to bowiem program profilaktyczny „bezcenny” z punktu widzenia realizowanych przez szkołę celów wychowawczych.

Palenie i ja

 

       Program „Palenie i ja”[2] wyd. przez Centrum Metodyczne Doskonalenia Nauczycieli Średniego Szkolnictwa Medycznego przygotowany został na podstawie trzech podobnych poradników opracowanych w wyniku badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych   w ramach Programu Przeciwdziałania Paleniu w stanie Minnesota. Dostarcza materiału szkoleniowego, który może  być wykorzystany do pracy profilaktycznej  z  młodzieżą.

Program zapobiegający paleniu papierosów zawierający konspekty 5–ciu spotkań wychowawczych skupia głównie uwagę na:

·          społecznych konsekwencjach palenia,

·          grupowych zajęciach rozwijających umiejętność powstrzymywania się od palenia,

·          wpływie rówieśników, rodziny i mediów (reklama) na proces uzależniania się.

Program profilaktyczny „Palenie i ja” może stanowić podstawę przeprowadzenia innego rodzaju szkoleń dot. np. używania alkoholu i narkotyków  przez dzieci i młodzież.

Zanim nie jest za późno.

 

       Belgijski program autorstwa E. Servais, europejskiego koordynatora ds. profilaktyki uzależnień. Program ten propaguje globalne podejście do zjawiska uzależnień tzn. zajmuje się wszelkiego typu uzależnieniami i kieruje swe działania do wszystkich grup społecznych  w danej społeczności lokalnej. Tak więc działania profilaktyczne dotyczą uzależnienia zarówno od środków psychoaktywnych jak i hazardu, video, telewizji, internetu, jedzenia.

W Polsce został wydany w formie książki[3] składające się z dwóch części. Część pierwsza: Zapobieganie uzależnieniom w społecznościach lokalnych podaje m.in. informacje na temat:

·        podstawowych zasad i strategii profilaktyki,

·        psychologicznych i społecznych przyczyn powstania uzależnień,

·        tworzenia struktur inicjatywy ogólnospołecznej,

·        zasad koordynacji zadań,

·        procesu kształcenia uczestników akcji profilaktycznej.

       Część druga: Praktyczny podręcznik dla nauczycieli, wychowawców i rodziców zawiera dział teoretyczny dotyczący organizowania pracy profilaktycznej z młodzieżą oraz szczegółowy program do realizacji w szkołach średnich. Dostarcza on wiedzy na temat środków uzależniających, przyczyn i mechanizmów powstawania uzależnień, wyuczenia umiejętności odmawiania oraz kształtowania wzorów zdrowego życia. Program przebiega w dwóch etapach. Do każdego opracowany jest zestaw ćwiczeń, zabaw i gier. Materiały pomocnicze stanowią ankiety, komiksy i gry dydaktyczne.

Spójrz inaczej

 

Program profilaktyczny Spójrz inaczej[4] wykorzystuje materiały z programów amerykańskich. Kładzie szczególny nacisk na kształtowanie osobowości ucznia i wspierania jego rozwoju – zarówno poprzez treści programowe, jak również osobisty kontakt nauczycieli z wychowankami. Wynika to z założenia, że jednym z podstawowych źródeł uzależnień są deficyty rozwoju emocjonalnego oraz zła adaptacja do ról i warunków życiowych. Młody człowiek o prawidłowo rozwijającej się osobowości będzie mniej skłonny zwracać się ku narkotykom    i innym środkom uzależniającym.

 Program głównie dotyczy treningu ważnych umiejętności życiowych tj.: nawiązywania kontaktów z ludźmi, wyrażania uczuć, rozwiązywania problemów i konfliktów, dawania i uzyskiwania pomocy. Program przewidziany jest na kilkanaście spotkań.

Profilaktyka AIDS

 

     M.in. dzięki temu programowi[5] młodzież może zapoznać się z problematyką HIV i AIDS, znaleźć motywację do dalszego zdobywania wiedzy. Program wydała Federacja Stowarzyszeń CK i CP oraz Światowa Organizacja Skautów, a jest on skierowany przede wszystkim do dzieci i młodzieży.

Tematy wiodące to:

·         dostarczenie informacji o AIDS, o tym jak zapobiegać rozprzestrzenianiu  się  wirusa HIV,

·         pomoc w rozwiązywaniu problemów związanych z obawami i wątpliwościami dotyczącymi zakażania,

·         prezentacja ćwiczeń ułatwiających uczestnikom dokonywanie wyborów życiowych ułatwiających uczestnikom dokonywanie wyborów życiowych prowadzących do zdrowszych i bezpieczniejszych zachowań.

Program profilaktyka AIDS i zdobywania wiedzy o tej chorobie mogą być punktem wyjścia do promowania zachowań prozdrowotnych w szkołach i innych środowiskach, bowiem zaprezentowane w programie pomysły i techniki można z powodzeniem stosować w innych programach i promocji innych problemów zdrowotnych.

Zanim spróbujesz

 

Program psychoedukacyjny zespołu autorów z Polskiego Towarzystwa Psychologicznego[6]. Program zakłada realizację dwóch celów. Pierwszym jest przekazanie wiedzy o alkoholu i innych środkach uzależniających oraz mechanizmach rozwoju uzależnienia i dzieciach osób uzależnionych. Drugim celem jest rozwój ważnych umiejętności psychologicznych tj.: umiejętność podejmowania racjonalnych wyborów w sprawie środków uzależniających, umiejętności wzmacniania pozytywnego obrazu własnej osoby, odreagowania napięć, budowania pozytywnych relacji z ludźmi, konstruktywnego rozwiązywania konfliktów oraz umiejętność kształtowania wzorców zdrowego życia i spędzania wolnego czasu.

Jak żyć z ludźmi.

 

       Australijski program profilaktyczny w polskim opracowaniu A. Kobiałki[7]. Jego celem jest rozwinięcie najważniejszych umiejętności interpersonalnych tj.: poczucia własnej wartości, empatii, podejmowania decyzji, porozumiewania się, asertywności itd. Dostarcza również informacji na temat środków odurzających. Przeznaczony jest dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych. Program zawiera propozycje zajęć oraz bogaty zestaw ćwiczeń oraz technik terapeutycznych.

Nasze spotkania

 

        Program psychoprofilaktyczny Nasze spotkania[8] koncentruje się na wyuczeniu najważniejszych umiejętności psychologicznych tj.: rozumienie siebie i innych ludzi, umiejętność nawiązywania satysfakcjonujących kontaktów z ludźmi, radzenia sobie w trudnych sytuacjach oraz umiejętność pomagania innym. Program przeznaczony jest dla młodzieży. Zajęcia odbywają się w małych grupach (do 20 osób). Realizowany jest w trakcie 10 spotkań.

Program profilaktyczny NOE.

 

       Oryginalny polski program autorstwa K. Wojcieszka[9]. Stanowi propozycję zupełnie odmienną od poprzednich. Ma charakter głębokiej interwencji w środowisko np. szkolne, silnie angażujące emocjonalnie uczestników. Głównym celem programu jest zmiana norm środowiskowych związanych z piciem alkoholu. Jest realizowany w trakcie trwania około 4-godzinnego mityngu z dużą liczbą uczestników (do 300 osób). Scenariusz spotkania zawiera psychodramy, rzeźby, krótkie prelekcje, loterię, burzę mózgów, filmy oraz świadectwa trzeźwego alkoholika i osób współuzależnionych. Mityng prowadzi specjalnie dobrany i wyszkolony czteroosobowy zespół. Po zakończeniu spotkania realizatorzy pozostają przez pewien czas do dyspozycji uczestników szukających informacji lub pomocy. Program „NOE” zalecany jest do długofalowych działań profilaktycznych. Wytworzona  w czasie mityngu zmiana klimatu wokół picia sprzyja i ułatwia wprowadzenie któregoś          z wyżej opisanych programów.

       Na „rynku edukacyjnym” poza prezentowanymi programami psychoprofilaktycznymi funkcjonują i inne. Ich różnorodność wzrasta - wszystkie z punktu realizowania celów wychowawczych są w jakiś sposób  cenne, np.:

·        Profilaktyka uzależnień w szkole humanistycznej opracowany przez Pracownię Profilaktyki Młodzieżowej Instytutu Psychiatrii i Neurologii  w Warszawie w oparciu o program belgijski – koncentruje się na trenowaniu umiejętności psychologicznych,

·        Dziękuję - nie – program opracowany na Uniwersytecie Warszawskim przez zespół pod kierunkiem J. Morawskiego – ma charakter edukacyjno -  trenujący,

·        Podaj dłoń – amerykański program autorstwa D.W. Johnsona – dostarcza wiedzę na temat ważnych umiejętności interpersonalnych,

·        Elementarz twórczego życia – K.J. Szmidt  przedstawia twórczość jako podstawę, styl działania pokonujący rutynę, nawyki i schematy itd.

 Profesjonalne programy profilaktyczne proponują różnorodne formy pracy z młodymi ludźmi takie jak: dyskusja, przedstawienie, burza mózgów, analiza przykładów, ilustracje, ćwiczenia, gry dydaktyczne. Wszystkie propagują aktywizujący charakter zajęć. Rzetelnie informują o skutkach działania środków uzależniających organizm, o fizycznych, psychicznych i społecznych konsekwencjach ich stosowania, a także o przebiegu procesu uzależniania się    i sposobu szukania pomocy. Ponadto rozwijają najważniejsze umiejętności interpersonalne jak budowanie wizerunku własnej osoby, otwartość, empatia, umiejętność komunikowania się z ludźmi, podejmowania decyzji, chronienia siebie w sytuacji nacisku grupowego, radzenia sobie ze stresem.

       Jak widać programy psychoprofilaktyczne oprócz wiedzy o uzależnieniach od środków psychotropowych oferują coś więcej – pomagają doskonalić zachowania społeczne. Programy profilaktyczne stanowią niezbędną pomoc dla pedagogów szkolnych, wychowawców, nauczycieli i rodziców w pracy wychowawczej z dziećmi i młodzieżą szkół podstawowych, gimnazjalnych  i ponadgimnazjalnych.

                                                                                   


[1] Drugi Elementarz – czyli Program Siedmiu Kroków, PARPA, Warszawa 1995.

 

*Z programem Drugi Elementarz koresponduje program profilaktyki dla rodziców (Arendarska A., Wojcieszek K., Przygotowanie do profilaktyki domowej, Warszawa 1995.

[2] Palenie i ja – poradnik dla nauczycieli , Warszawa 1994.

[3] Servais E., Zanim nie jest za późno, Wrocław 1994.

[4] Kołodziejczyk A., Czerniawska E. , Spójrz inaczej , Kraków 1993.

[5] Profilaktyka AIDS – podręcznik szkoleniowy, Warszawa 1995.

[6] Zanim spróbujesz, opr. Pacewicz A., Warszawa 1995.

[7] Jak żyć z ludźmi, opr. A. Kobiałka, Warszawa 1989.

[8] Król – Fijewska M., Fijewski P. , Nasze spotkania , Warszawa 1994.

[9] „Program profilaktyczny NOE”, Remedium nr 8/1994.